خودکشی یکی از پیچیده‌ترین مسائل مرتبط با سلامت روان است و نمی‌توان آن را به یک علت مشخص نسبت داد. در بسیاری از موارد، مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی، اجتماعی، خانوادگی، جسمی و محیطی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و فرد را در شرایط آسیب‌پذیر قرار می‌دهند. به همین دلیل، شناخت عوامل مؤثر بر خودکشی و توجه به نشانه‌های هشداردهنده می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری داشته باشد.
چه عواملی می‌توانند خطر خودکشی را افزایش دهند؟
۱. ناامیدی و احساس بی‌آیندگی
یکی از مهم‌ترین عوامل روان‌شناختی، احساس ناامیدی است. فرد ممکن است به این باور برسد که مشکلاتش همیشگی هستند و هیچ راهی برای بهتر شدن شرایط وجود ندارد. زمانی که فرد آینده را تیره و غیرقابل تغییر می‌بیند و خود را نیز ناتوان یا ناکارآمد ارزیابی می‌کند، فشار روانی می‌تواند افزایش پیدا کند.
۲. درد و رنج روانی شدید
گاهی فشار روانی به اندازه‌ای شدید می‌شود که فرد احساس می‌کند دیگر توان تحمل آن را ندارد. شکست‌های عاطفی، فقدان، تعارض‌های خانوادگی، مشکلات شغلی، فشارهای اقتصادی یا تجربه‌های دشوار دیگر می‌توانند این درد روانی را افزایش دهند؛ به‌خصوص زمانی که فرد احساس کند راه مناسبی برای مقابله با شرایط پیدا نمی‌کند.
۳. احساس گرفتارشدن
احساس گرفتارشدن یا «به دام افتادن» زمانی ایجاد می‌شود که فرد تصور کند در شرایط دشواری قرار گرفته و هیچ راهی برای خروج از آن ندارد. ممکن است فرد نه‌تنها شرایط فعلی را بسیار سخت ببیند، بلکه تصور کند هیچ گزینه دیگری برای تغییر آن وجود ندارد. ترکیب این احساس با ناامیدی می‌تواند خطر را بیشتر کند.
۴. تنهایی و کمبود حمایت اجتماعی
انسان برای مقابله با بحران به ارتباط و حمایت دیگران نیاز دارد. احساس تنهایی، نداشتن فردی قابل اعتماد برای صحبت کردن، قطع ارتباط با خانواده و دوستان و احساس نداشتن تعلق می‌تواند آسیب‌پذیری فرد را افزایش دهد.
احساس «سربار بودن» نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. فرد ممکن است تصور کند حضور او برای دیگران مشکل ایجاد می‌کند یا دیگران بدون او شرایط بهتری خواهند داشت. چنین برداشت‌هایی باید جدی گرفته شوند و نباید با جملاتی مانند «این فقط یک فکر است» نادیده گرفته شوند.
۵. نشخوار فکری و محدودشدن نگاه به مشکلات
وقتی فرد به شکل مداوم درباره مشکلات خود فکر می‌کند، ممکن است ذهن او به تدریج فقط بر جنبه‌های منفی شرایط متمرکز شود. در این حالت، پیدا کردن راه‌حل‌های جدید دشوارتر می‌شود و فرد ممکن است احساس کند تنها یک مشکل بزرگ و غیرقابل حل در برابر او قرار دارد.
کمبود خواب و خستگی شدید نیز می‌تواند این وضعیت را تشدید کند. بنابراین، توجه به وضعیت خواب و کاهش فشار و فرسودگی روانی، بخشی از مراقبت از سلامت روان محسوب می‌شود.
۶. بحران‌ها و رویدادهای دشوار زندگی
تجربه‌هایی مانند از دست دادن یک فرد مهم، مشکلات خانوادگی، شکست‌های شدید، مشکلات شغلی، بیماری‌های جسمی یا روانی و سایر تغییرات ناگهانی زندگی ممکن است فرد را در معرض فشار روانی قرار دهند.
البته هیچ‌کدام از این اتفاق‌ها به‌تنهایی به معنای آن نیستند که فرد حتماً در معرض خودکشی قرار دارد. اهمیت آنها زمانی بیشتر می‌شود که با عواملی مانند ناامیدی، انزوا، احساس گرفتارشدن و ناتوانی در مقابله با شرایط همراه شوند.
۷. مشکلات و اختلالات روانی
برخی مشکلات روانی، از جمله افسردگی و اختلال دوقطبی، می‌توانند با افزایش خطر خودکشی همراه باشند. با این حال، نباید تصور کرد که خودکشی فقط در افرادی رخ می‌دهد که دارای اختلال روانی تشخیص‌داده‌شده هستند. بنابراین، شناسایی خطر نباید تنها به وجود یا نبود یک تشخیص روان‌پزشکی محدود شود.
۸. تبدیل افکار به رفتار
داشتن فکر خودکشی با اقدام به خودکشی یکسان نیست. ممکن است فردی در دوره‌ای از زندگی افکار مربوط به مرگ یا خودکشی را تجربه کند، اما هیچ‌گاه دست به اقدام نزند. در مقابل، زمانی که فشار روانی بسیار شدید می‌شود و عوامل دیگری مانند ناامیدی، احساس گرفتارشدن، انزوا و شرایط نامناسب نیز وجود دارند، خطر می‌تواند افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، هرگونه صحبت درباره خودکشی باید جدی گرفته شود و نباید آن را صرفاً برای جلب توجه تلقی کرد.
چگونه می‌توان از خودکشی پیشگیری کرد؟
پیشگیری از خودکشی تنها وظیفه روان‌شناس یا روان‌پزشک نیست. خانواده، دوستان، مدرسه، محیط کار، کادر درمان و جامعه همگی می‌توانند در کاهش خطر نقش داشته باشند.
شناسایی زودهنگام
تغییرات قابل توجه در رفتار، انزوای شدید، ناامیدی، احساس بی‌ارزشی، صحبت درباره مرگ یا خودکشی و تغییرات شدید در وضعیت روانی فرد می‌توانند نشانه‌هایی باشند که نیاز به توجه دارند.
در چنین شرایطی، بهتر است فرد تنها نماند و از یک متخصص سلامت روان یا فرد قابل اعتماد کمک گرفته شود.
گوش دادن بدون قضاوت
یکی از مهم‌ترین کارهایی که اطرافیان می‌توانند انجام دهند، فراهم کردن فضایی امن برای صحبت کردن است. شنیدن صحبت‌های فرد با آرامش و بدون سرزنش می‌تواند به او کمک کند احساس کند تنها نیست.
جملاتی مانند «این مشکلات که چیزی نیست»، «باید قوی باشی» یا «به چیزهای خوب فکر کن» معمولاً کمکی به حل مشکل نمی‌کنند. بهتر است با همدلی گوش دهیم و فرد را برای دریافت کمک تخصصی همراهی کنیم.
تقویت ارتباط و حمایت اجتماعی
حفظ ارتباط با خانواده و دوستان، ایجاد احساس تعلق و فراهم کردن حمایت عاطفی می‌تواند نقش محافظتی داشته باشد. گاهی حضور یک فرد قابل اعتماد و احساس اینکه کسی واقعاً به حرفهای فرد گوش می‌دهد، اهمیت زیادی دارد.
دریافت کمک تخصصی
افرادی که با افکار خودکشی، ناامیدی شدید یا بحران روانی مواجه هستند، باید به خدمات تخصصی سلامت روان دسترسی داشته باشند. روان‌شناس یا روان‌پزشک می‌تواند وضعیت فرد را ارزیابی کرده و متناسب با شرایط او، مسیر درمان و حمایت را مشخص کند.
توجه ویژه پس از یک اقدام خودآسیب‌رسان
پس از مراجعه فرد به اورژانس یا مرکز درمانی به دلیل رفتار خودآسیب‌رسان، حمایت نباید با ترخیص او پایان پیدا کند. پیگیری منظم، ادامه درمان و حمایت خانوادگی و اجتماعی در این دوره اهمیت زیادی دارد.
کاهش دسترسی به موقعیت‌های خطرناک
یکی از اقدامات مؤثر در پیشگیری، کاهش دسترسی فرد در معرض خطر به موقعیت‌ها و ابزارهای خطرناک است. این اقدام باید متناسب با شرایط فرد و با هدف ایجاد زمان و فرصت بیشتر برای دریافت کمک انجام شود.
پیشگیری از مرحله قبل از بحران
پیشگیری مؤثر تنها زمانی آغاز نمی‌شود که فرد به مرحله بحران شدید رسیده باشد. تقویت مهارت‌های مقابله‌ای، کاهش انزوای اجتماعی، افزایش حمایت خانوادگی، توجه به سلامت روان، درمان مشکلات روانی و کمک به افراد برای حل مشکلات زندگی می‌تواند از شکل‌گیری شرایط پرخطر جلوگیری کند.
اگر فردی درباره خودکشی صحبت کرد، چه کنیم؟
اگر یکی از اطرافیان درباره خودکشی یا نخواستن ادامه زندگی صحبت کرد، موضوع را جدی بگیرید. با آرامش به او گوش دهید، او را سرزنش یا مسخره نکنید و اجازه ندهید در شرایط خطر تنها بماند. او را به دریافت کمک حرفهای تشویق کنید و در صورت وجود خطر فوری، از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک بگیرید.
صحبت کردن درباره خودکشی باعث ایجاد این فکر در ذهن فرد نمی‌شود؛ برعکس، گفت‌وگویی همدلانه می‌تواند فرصتی برای بیان مشکلات و دریافت کمک ایجاد کند.
سخن پایانی
خودکشی معمولاً نتیجه یک اتفاق یا یک عامل واحد نیست. ناامیدی، درد روانی، احساس گرفتارشدن، تنهایی، فقدان حمایت اجتماعی، بحران‌های زندگی، مشکلات روانی و عوامل دیگری ممکن است در کنار یکدیگر خطر را افزایش دهند. از سوی دیگر، وجود افکار خودکشی به این معنا نیست که فرد حتماً دست به اقدام خواهد زد؛ به همین دلیل، شناسایی به‌موقع و مداخله زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
پیشگیری زمانی مؤثرتر است که فرد احساس نکند با مشکلات خود تنها مانده است. شنیدن بدون قضاوت، تقویت روابط حمایتی، دسترسی به خدمات تخصصی سلامت روان، پیگیری پس از بحران و ایجاد محیطی امن می‌تواند به کاهش خطر و ایجاد فرصت برای بازگشت فرد به شرایط باثبات‌تر کمک کند.
اگر برای خود یا یکی از نزدیکانتان به حمایت تخصصی سلامت روان نیاز دارید، می‌توانید با همنورد تراپی تماس بگیرید.